dot Home - start
dot Historie
dot Emmen centrum
dot Wijken buurten straten
dot Cultuur
dot Straatnamen

dot Gemeente archief
De historie van Emmen in woord en beeld

Op 19 december 2018 heeft HE van de heer S.G. (Geert) Hovenkamp uit Hilversum zijn gehele digitale archief in ontvangst mogen nemen. Gedurende 25 jaar heeft hij onderzoek gedaan naar familierelaties in Emmen en de locatie waar ze woonden (periode van omstreeks 1600 tot 1832) Het is in omvang, compleetheid en geordendheid mogelijk het grootste particuliere archief van Emmen. In samenwerking met het Erfgoednetwerk zal bekeken worden hoe e.e.a. ontsloten kan worden.
Geert, bedankt ! ! !

Logo Historisch Emmen

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

blauwe lijn
dot Laatst gewijzigd dot Over deze site dot Sitemap dot E-mail dot

Hoofdstraat: Kantongerecht Omhoog


Bewoning: Omhoog


kaart 1880
gebruik uw muis voor informatie


kaart 1916

jaar sectie eigenaar
1807 C934
erf #54
L.Niewold
1832 C934 B.L.Homan
1880 C2153 -
1916 C4485 -

Notaris Kniphorst: Omhoog

van tot eigenaar adres
1855 1857 L.Kniphorst, notaris -

In 1855 gaf notaris Lambertus Kniphorst de opdracht het woonhuis te bouwen waarover dit artikel gaat.

Lambertus Kniphorst (1814-1855) geboren te Assen, was een zoon van Gerrit Kniphorst en Elisabeth Carsten. In 1843 huwde hij te Assen met Anna Theodora Geertruida van Baalen (*1889) geboren te Rotterdam. Uit dit huwelijk kwamen drie kinderen voort, allen geboren in Emmen: Wilhelmina Cornelia (*1844), Maria Elisabeth (*1845) en Gerrit (*1847). Lambertus Kniphorst promoveerde in 1837. Bron: website Oud Meppel.

In hetzelfde jaar waarin hij het woonhuis liet bouwen (1855) overleed hij te Utrecht. Waarschijnlijk was dit een zeer plotselinge dood.

Zijn vrouw, Theodora Geertruida van Baalen verkocht de woning op 2 december 1857 (akte overschrijving 11 februari 1858) aan de D.V.M.M., de Drentse Veen- en Middenkanaal Maatschappij. Of zij er gewoond heeft is (nog) niet duidelijk.

Het woonhuis mag beslist opvallend genoemd worden. Het is één van de oudere en meest gave gebouwen in Emmen en is opgetrokken in Indische stijl. Het gebouw heeft prachtige zuilen en een karakteristieke hoogte- breedteverhouding. Bron: De Leeuw, 2000.


D.V.M.M. - Lokker: Omhoog

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Jarenlang reden bussen vol toeristen met bestemming Noorder Dierenpark rondom het voormalige perkje.
Foto: E.Hof.

 

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht

 

van tot ondernemer adres
1857 1890 D.V.M.M. -

Over de bouw zijn twee varianten gepubliceerd:

  • H.T.Buiskool schreef dat het pand is gebouwd in opdracht van de heren Adrianus van den Bandt en Harmannus Adrianus Nebbens Sterling, directeuren van de D.V.M.M., de Drentsche Veen- en Middenkanaal Maatschappij te Dordrecht. Zij zouden het in Indische stijl hebben opgetrokken omdat beide heren jarenlang in Indonesië hadden gewoond. Ook G.de Leeuw, 2000, p.39, vermeldt dit in Rondom de Heerenhof.
  • P.Kraan schreef dat de Drentsche Veen- en Middenkanaal Maatschappij het pand had aangekocht van de weduwe Vrouwe A.Th.G.Kniphorst-Van Baalen op 2 december 1857. (akte overschrijving 11-02-1858) "De Indische invloeden in de bouwstijl dateren uit de Kniphorst periode, waarvan is gebleken, dat enkele familieleden in het toenmalige Nederlands-Indië werkzaam zijn geweest."

De Indische invloeden werden toegeschreven "aan enkele familieleden die in het toenmalige Nederlands-Indië werkzaam waren geweest". Met deze familielden werd het gezin van Lambertus Casper Everhard bedoeld. Hij was een broer van de Emmer notaris Lambertus Kniphorst.

Lambertus Casper Everhard Kniphorst (*1888) geboren te Assen, huwde in 1860 te Delft met Aleida Petronella Antoinetta Gijsberti Hodenpijl. Dit echtpaar woonde enkele jaren in de Preanger Regentschappen, een mooi en vruchtbaar berglandschap op zuid-westelijk Java. Op dit eiland kwamen drie kinderen ter wereld: Gerard (*1861) geboren te Soerabaja, Casper Everhard (*1863) geboren te Magelan en Cornelia Maria Aleida (*1865) geboren te Temangoon.

Kniphorst was op Java assistent-resident van beroep. Een resident was een bestuurlijke functie in de Nederlandse koloniën. In het voormalige Nederlands-Indië stond de resident aan het hoofd van een bestuur van een gewest, waarbij hij toezag op een lokale edelman of vorst, de regent. Een resident was belast met het bestuur, de rechtspraak, de politie en de plaatselijke wetgeving. Een residentie was verdeeld in drie tot vijf afdelingen. Aan het hoofd van een afdeling stond een assistent-resident.

In december 1866 ging het gezin terug naar Nederland. Tijdens deze terugreis overleed Aleida Petronella Antoinetta Gijsberti Hodenpijl aan boord van het schip dat hen terugbracht.

De D.V.M.M., de Drentsche Veen- en Middenkanaal Maatschappij, gevestigd te Dordrecht, liet o.a. het Oranjekanaal graven om een 1500 ha groot veengebied in Zuidoost Drenthe tot ontwikkeling te kunnen brengen. De Maatschappij werd ook wel Oranjekanaal Maatschappij genoemd.

Het voorste deel van het gebouw werd ingericht als kantoor, het achterste deel als woonhuis. Het stond bekend als "Het Maatschappijhuis".

Van 21 september 1857 tot 11 november 1899 woonde hier Johannes Lokker die van 1857 tot 1902 hoofdopzichter van de D.V.M.M. was. Bron: DA toegang 0208. Daarnaast was Lokker van 1868 tot 1872 raadslid in Emmen en van 1876-1889 zelfs wethouder. Hij was lid van de plaatselijke schoolcommissie en voorzitter van het Waterschap Weerdinge. Lokker was een invloedrijk persoon. Naar hem is de Lokkersluis genoemd. Bron: Drentsch jaarboekje, diverse jaargangen.

Johannes Lokker (1819-1902) geboren te Stellendam huwde in 1843 te Dirksland met Neeltje Grotenboer [Grootenboer] (1822-1898). Uit dit huwelijk kwamen zeven kinderen voort, allen geboren te Dirksland.

Over hoofdopzichter Lokker is gedurende het bestaan van de maatschappij over het algemeen grote tevredenheid geweest. De in 1857 benoemde Johannes Lokker was 45 jaar hoofdopzichter. De jaarverslagen waren vele keren lovend over hem. Door Lokker werd vooral het Weerdinger kanalisatieplan bezield. Bron: DA toegang 0208.

In 1890 had de D.V.M.M. door het vertrek naar Assen, in Emmen geen kantoor meer nodig. Het Oranjekanaal was gerealiseerd maar voor de rest was eigenlijk alles mislukt. De Maatschappij had zoveel schulden dat vele eigendommen verkocht moesten worden. Ook het pand aan de Hoofdstraat zou van eigenaar veranderen.

De gemeente Emmen kocht het kantoor/woonhuis van de Drentsche Veen- en Middenkanaal Maatschappij om er het postkantoor vestigen. Het gebouw werd door de gemeente aangekocht voor ƒ8.100,-. Noot: in andere publicaties worden ook andere bedragen genoemd.


Postkantoor: Omhoog

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Het personeel van het voormalige postkantoor in de tijd dat Rignalda directeur was. Geheel links de bestellers Hilbrands, Middelveld en Engels. Dan de klerk Niks, directeur Rignalda, klerk Nieboer en vervolgens het gezin van Rignalda ter opluistering.
Foto: J.J.Brands.


Ansichtkaart met het gerechtsgebouw en
rechtsonder de tekst "postkantoor"
Deze ansichtkaart is ook ingekleurd uitgebracht.
Foto: E.Hof.

van tot instelling adres
1891 1910 postkantoor -

In 1888 richtte de inspecteur der posterijen in Zwolle een verzoek tot de minister om het hulppostkantoor, welke onder de directie van het hoofdkantoor Zwolle viel, in Emmen te vervangen door een heus postkantoor. Onder voorwaarde dat de gemeente zelf voor een gebouw moest zorgen, werd het verzoek toegewezen.

De Provinciale Drentsche en Asser Courant van 17 maart 1890: "Het bestuur onzer gemeente heeft rondgezien naar bouwterrein voor een post- en telegraafkantoor."

Burgemeester Willem Tijmes en wethouder Roelof Hadders hadden het oog laten vallen op het kantoor/woonhuis van de Drentsche Veen- en Middenkanaal Maatschappij. Hier wilden ze het postkantoor vestigen. Het gebouw werd door de gemeente aangekocht voor ƒ8.100,-. Noot: in andere publicaties worden ook andere bedragen genoemd. Het kantoor/woonhuis werd op 1 april 1891 in gebruik genomen als postkantoor.

Noot: Als de publicatie klopt dat de heer Lokker hier tot 1899 heeft gewoond ontstaat er een probleem met de huisvesting. De heer Beumee die in 1891 de eerste directeur werd woonde volgens een publicatie in het woongedeelte achter. Het pand zou dus gedurende 8 jaar gelijktijdig gediend hebben als postkantoor en als woonruimte voor de heren Lokker en Beumee? Wie helpt?

De eerste directeur Beumee had de steun van drie bestellers, de heren P.A.Middelveld (*1893), H.Hilbrands (1860-1933) en H.Meijering. Meijering was voor 1890 waarschijnlijk al postkantoorhouder van het hulppostkantoor en woonde aan het Noordeind.

In 1892 werd ook de telegraafdienst in het gebouw gehuisvest. Gerrit Jan van Loo (1859-1942), woonachtig aan de huidige Noorderstraat, was de eerste telegrambesteller.

 

In 1910 werd voor f 22.672,- een nieuw postkantoor gebouwd pal naast het huidige gerechtsgebouw. In 1911 werd dit gebouw betrokken. De opening was op 1 april!

Ger de Leeuw beschreef dat op kosten van het ministerie een balie werd gemaakt, maar "in verband met de afmeting van het vloerkleed, zal met de plaatsing moeten worden gewacht totdat het meubilair dat weldra zal worden verzonden zal zijn ontvangen."


Nuts bibliotheek: Omhoog

van tot instelling adres
1929 - nuts bibliotheek -

In het gemeentearchief van Emmen bevindt zich een schrijven uit 1929 waaruit blijkt dat er dat jaar ook een nuts bibliotheek in het gebouw was gevestigd.

Aan de linkerzijde van het gebouw gaf een aparte ingang toegang tot een langwerpig zaaltje, een soort wachtruimte met een balie. Deze bibliotheek was beperkt geopend en waarschijnlijk alleen als er geen zittingen van de rechtbank waren.


Kantongerecht: Omhoog

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Eén van de weinige foto's waar de
originele achterbouw rechts goed is te zien.
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Uitvergroting van foto boven.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: R.Eding.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Opvallend is dat het borstbeeld op deze
foto tegen de gevel is geplaatst.
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Uitvergroting van foto boven

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: archief gemeente Emmen.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: A.Pool

van tot instelling adres
1911 2014 kantongerecht -

Tot 1838 viel Emmen nog onder het vredesgerecht te Dalen. In 1838 werd het vredesgerecht in Dalen opgeheven en werd de gemeente Emmen toegevoegd aan het kantongerecht te Assen.

Zuidoost Drenthe behoorde tot 1877 tot het vierde kanton van het arrondissement Assen. Reeds op 9 april 1870 had de Tweede Kamer zich uitgesproken Emmen als hoofdplaats van een zelfstandig kanton te maken (Staatsblad nr. 78). Het duurde nog tot 1877.

In 1877 vond er een herindeling plaats waaraan het kantongerecht in Emmen haar bestaan heeft te danken. Daarvoor was wel enige inspanning van de toenmalige burgemeester van Emmen, Willem Tijmes, voor nodig. Op 23 april 1877 deelde minister van justitie mr. H.J.Smidt mee, dat het kantongerecht in het dorp Emmen zou worden gevestigd. Emmen diende zelf voor de nodige "lokalen" te zorgen. Omdat de gemeente daarover niet beschikte, werd het kantongerecht, net als het gemeentehuis, eerst nog ondergebracht in Hotel Wielens. Het gemeentehuis kwam op de begane grond, het kantongerecht op de eerste verdieping.

Het rechtsgebied omvatte de gemeente Emmen, Dalen, Coevorden, Sleen en Odoorn. In 1884 werd ook Schoonebeek toegevoegd. Op 15 mei 1877 begonnen formeel de werkzaamheden. De eerste civiele zitting vond plaats op 1 juni 1877 en de eerste strafzitting op 7 juni 1877.

De groeiende gemeente had echter belang bij een eigen huisvesting van het gemeentelijke apparaat, het kadaster en kantongerecht. Ook was het nogal vreemd dat in een logement met tapperij drank geschonken werd, terwijl men voor drankmisbruik mogelijk later weer veroordeeld werd op de verdieping van diezelfde tapperij.

De nieuwe huisvesting kwam snel door het vertrek van de heer H.F.Gosselaar die zijn boerderij op het Marktplein te koop had aangeboden. Op 15 maart 1880 informeerde men de minister over het voornemen om vervolgens op 14 oktober 1880 aan de minister te schrijven dat het pand was daadwerkelijk was aangekocht voor de som van f 10.000,-. De minister ging hiermee akkoord na nog enkele schermutselingen over de huurprijs die het ministerie zou moeten betalen. Mede omdat het rijk een toezegging had gedaan van een vergoeding van f 350,- per jaar ging het kantongerecht samen met de gemeente over naar het nieuwe onderkomen tegenover de Nederlands Hervormde kerk. Na een verbouwing werd het voorhuis van de voormalige boerderij van H.F.Gosselaar in 1882 in gebruik genomen.

Op 17 augustus 1911 werd het ruimere pand, waarover dit artikel gaat betrokken. Het voormalige woonhuis, kantoor en postkantoor, was vrijgekomen door de verhuizing der posterijen.

Het statige gebouw ging dienst doen als kantongerecht. Het is sindsdien diverse malen verbouwd en uitgebreid. In het eerste jaar werd het gebouw van petroleumverlichting voorzien omdat, aldus een scriptie, men aanvoerde "dat elektrisch licht niet zo prettig zou zijn." De ware reden zou echter zijn dat elektrisch licht veel duurder was. Zes jaar later ging men, mede uit het oogpunt van brandgevaar, alsnog over op elektrisch licht.

De eerste kantonrechter had nog geen volledige weektaak en had vaak één of meer nevenfuncties. De jaarwedde van een kantonrechter was afhankelijk van de klasse waarin het door het rijk was ingedeeld. Emmen behoorde tot klasse drie. De kantonrechter ontving f 2.200,- per jaar, de griffier f 800,- en een ambtenaar van het Openbaar Ministerie f 1.200,- per jaar.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Plattegrondschets van het gebouw omstreeks 1913.
Vooraan het gerechtsgebouw, schuin erachter de dienstwoning. De zittingzaal was aan de voorzijde.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Plattegrond 1939, na de verbouwing in 1938.
In 1938 vond een verbouwing plaats waarbij de zittingzaal naar achteren werd verplaatst. De griffiekamer kwam aan de voorkant. Het oude meubilair dat sinds 1877 dienst had gedaan werd vervangen door nieuw. Er kwam nieuwe verlichting, lambrisering en gordijnen. Een grote verbetering was de aanleg van centrale verwarming. Geheel links is de ingang nog waarneembaar die omstreeks 1929 de ingang van de bibliotheek was. Erachter is de wachtkamer die eerder als bibliotheek was ingericht.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Plattegrond 1982
In 1957 vertrok de laatste bode (Wie was dit?) uit de achterliggende woning. Dit woondeel werd in 1965, tegelijk met het naastgelegen registratiekantoor, gesloopt. In 1982 was het 127 jaar oude gebouw te klein geworden en kwam er een drastische uitbreiding met 160m2. Op straatniveau was de belangrijkste uitbreiding een kamer voor de kantonrechter en een enquêtekamer. Het gebouw werd vrijwel geheel van een kelder voorzien waarin het archief kwam.


kantonrechters Omhoog

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: R.Boelens

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Borstbeeld van kantonrechter
Mr.Willem Wiardie van Haersma Buma.
Foto: E.Hof.

Foto Historisch Emmen Hoofdstraat kantongerecht
Foto: © J.Withaar

Jaar Naam
1876-1908 mr. Rudolph Otto Arend van Holthe tot Echten
1908-1927 mr. Wiardus Willem van Haersma Buma
1927-19xx mr. A.M.J. de Jager
19xx-19xx mr. G.G.Boerrigter
19xx-19xx mr. M.Ch.A.E.Maitland
19xx-19xx mr. A.Jonker
omstreeks 1930 mr. (van?) Huet (Wie weet meer?)
1960-1967 mr. A.Veenhoven
1967-1977 mr. J.A.L.Brada
1977-1985 mr. J.W.Boonk
1985-1989 mr. P.E.Bergsma

Willem Wiardie van Haersma Buma:

Burgemeester J.L.Bouma typeerde Van Haersma Buma als "een man van de beste soort. Gedurende zijn leven heeft hij een lichtstraal gebracht in menig donker hart en menig donkere woning" aldus Bouma tijdens de onthulling van het borstbeeld op 5 oktober 1927.

Van Haersma Buma was op 24 februari 1927 overleden aan koorts en griep en werd tijdens de tocht naar zijn laatste rustplaats in Weidum, door velen begeleid. Mr.van Haersma Buma werd begraven op de particuliere begraafplaats achter de boerderij Mr.W.W.Bumaleen. De pachtopbrengst van de boerderij vormt de basis voor het onderhoud en het instandhouden van de begraafplaats. Een fraai hekwerk vormt de toegang tot de begraafplaats.

Wiardus Willem van Haersma Buma (roepnaam Wite), kwam op 29 maart 1868 in Sneek ter wereld. Hij werd achtereenvolgens advocaat, plaatsvervangend kantonrechter in Zutphen, burgemeester van Oostdongeradeel en kwam in 1904 naar Emmen, waar hij kantonrechter werd. Hij werd ook lid van de voogdijraad in Assen en was daarnaast ook schoolopziener.

Hij was een sociaal bewogen en gelovig man, hetgeen een familielid zich herinnerde omdat hij omstreeks Pasen, de lijdenstijd, immer een zwarte das droeg. Hij was ongetrouwd en woonde in "het Heerenpension" dat gevestigd was in het grote oude hoekpand Hoofdstraat/Stationsstraat.

Zijn vak was "rechtspreken" maar soms had hij het daar wel eens moeilijk mee. Het kwam nog wel eens voor dat hij iemand een boete moest opleggen, maar eigenlijk vond dat dat gezien de situatie van de veroordeelde eigenlijk niet zou moeten. Het verhaal gaat, dat hij het vonnis uitsprak en de opgelegde boete vervolgens uit eigen zak betaalde. In ieder geval is zeker dat hij tegen kerst bakker Van Veenen opdracht gaf een groot aantal krentenbroden te bakken, die vervolgens bij een aantal arme gezinnen bezorgt moesten worden.

Mr. Van Haersma Buma had een zwakke gesteldheid. Door een stofwisselingsziekte was hij zwaarlijvig. Anderhalve maand na zijn overlijden richtten enkele Emmer notabelen een stichting op om tot een waardige huldiging te komen. Hierin zaten ondermeer de huisarts J.R.Hospers en Warner ten Kate.

Het resultaat was dat op 5 oktober 1927 een bronzen borstbeeld van Van Haersma Buma werd onthuld. Het beeld is gemaakt door beeldhouwer August Falise uit Wageningen. Het is het oudste borstbeeld in Emmen.

Op 4 november 1965 werd het beeld uit baldadigheid met benzine overgoten en in brand gestoken door de 19 jarige stratenmaker G.B. bijgestaan door zijn maten H.G. en J.S.


griffiers: Omhoog

Jaar Naam
1877-1879 R.Driessen ter Meulen
1880-1883 W.Kolff
1883-1886 H.J.Ladenius
1886-1890 J.A.Hingst
1891-1899 H.Kuijpers
1900-1904 J.van Gilse
1904-1908 W.W. van Haersma Buma
1908-1911 R.M.van Gellicum
1911-1915 L.Crebas
1916-1923 A.M.de Jager
1924-1925 J.Meihuizen
1925-1929 T.Taconis
19xx-1964 G.de Lange
1964-1984 G.Heringa
??   ??
 

deurwaarders: Omhoog

Jaar Naam
1877-1914 R.Hars
1914-19xx C.F.van der Werff
?? ??
 

ambtenaren OM: Omhoog

Jaar Naam
1877-1883 L.A.S.J.de Milly van Heiden Reinestein
1883-1889 R.P.Cleveringa
1889-1891 N.Pelinck
1892-1895 J.P.Hofstede
1896-1905 C.M.s' Jacob
1905-1912 P.Oosting
1913-1914 Joh.A.de Visser
1915-1922 W.M.Paardekoper Overman
1922-1929 W.P.C.Knuttel
?? ??

Bronvermelding: Omhoog

  • Gerrie van der Veen (die een deel van deze tekst oorspronkelijk heeft gepubliceerd)
  • "Geschiedenis van het kantongerecht in Emmen" door P.M.Kraan
  • "Zuidoost Drenthe op weg naar een nieuwe toekomst III" door H.T.Buiskool
  • Emmer Courant van 4 februari 1966.
  • Dagblad van het Noorden van 20 november 2007.
  • Website dodenakkers.nl
  • Een ongedateerde en ondertekende studie.
  • D.Heringa
  • Kaartje gegenereerd met een proefversie van Hazadata, met dank aan André Dekker voor de gegevens.

  • Zie ook: "100 jaar Emmen, veranderingen in bebouwing" deel 2
    Door Sis Hoek Beugeling, J.Withaar, Gerrie van der Veen
    Noordboek 2004, ISBN 90.330.1275.8

 

Wie helpt? Omhoog

 

Klik hier om een e-mail aan Historisch Emmen te versturen Historisch Emmen zoekt altijd naar informatie.
Foto's, kranten, artikelen, advertenties, knipsels, stambomen, genealogie, alles is welkom.
Na digitalisering ontvangt u alles retour.
Help mee Historisch Emmen beter en vollediger te maken.