dot Home - start
dot Historie
dot Emmen centrum
dot Wijken buurten straten
dot Cultuur
dot Straatnamen

dot Gemeente archief
De historie van Emmen in woord en beeld

Op 19 december 2018 heeft HE van de heer S.G. (Geert) Hovenkamp uit Hilversum zijn gehele digitale archief in ontvangst mogen nemen. Gedurende 25 jaar heeft hij onderzoek gedaan naar familierelaties in Emmen en de locatie waar ze woonden (periode van omstreeks 1600 tot 1832) Het is in omvang, compleetheid en geordendheid mogelijk het grootste particuliere archief van Emmen. In samenwerking met het Erfgoednetwerk zal bekeken worden hoe e.e.a. ontsloten kan worden.
Geert, bedankt ! ! !

Logo Historisch Emmen

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

blauwe lijn
dot Laatst gewijzigd dot Over deze site dot Sitemap dot E-mail dot

Marktplein en omgeving: School 1 - Bibliotheek Omhoog


Kadastraal: Omhoog


Fragment van de kadastrale kaart uit 1832. Noordelijk van de N.H.kerk (sectie C928) staat de school aangegeven


OAT van sectie C928

Reeds lang voordat in 1853 School 1 werd gebouwd heeft er al een schoolgebouwtje gestaan, noordelijk van de Nederlands Hervormde kerk in het centrum van Emmen.

Dit oude schooltje is, volgens Buiskool, in 1804 door de toenmalige schout en schoolopziener van Emmen, de heer Pothoff, in een nacht stiekem afgebroken zonder overleg met de autoriteiten. In de historie van het onderwijs is te lezen dat Cornelis Pothoff al vond dat het treurig gesteld was met de schoolgebouwen.

H.T.Buiskool schrijft daarover in "Op Naoberveziet" waarin Pothoff wordt geciteerd. "In de maand juli 1804 liet ik in den nacht, buiten weten van iemand, door twee timmerlieden, vijf knechts en de mijnen de school te Emmen omver werpen, en eer nog iemand des morgens zijn venster had geopend, lagen er reeds de fundamenten voor het nieuwe gebouw, hetwelk binnen veertien dagen gereed en binnen vier weken betaald was." Twee weken later kregen de leerlingen van Emmen dus in een nieuw lokaal onderwijs.

Het is niet bekend waar Cornelis Pothoff het nieuwe schoollokaal vandaan haalde en hoe het gefinancierd is.

Noot: Het jaartal 1804 is zeker foutief. In 1832 staat het schooltje nog in de OAT aangegeven en op de minuutplan getekend.

De geschiedenis van de school in Emmen begint eigenlijk bij de reformatie. Daarvoor zal er ook zeker les zijn gegeven, maar in de oude stukken vinden we na de reformatie de naam opduiken van meester koster Harmen Dries, die zijn aanstelling nog verkreeg vanwege zijn stadhouder, en wiens taak het was de brave dorpsjeugd te onderwijzen, welke functie hij vervulde naast koster.

De school waar dit gebeurde stond op de plaats van de tegenwoordige Haddersbank. Na de naam Dries komen we de naam Gerrits tegen, een geslacht dat van het eind van de gouden eeuw tot 1806 de scepter zwaaide over de Emmer school. In dat jaar volgde de schoonzoon van meester koster Gerrits, de heer Jan Haasken, hem op in beide functies. De omwenteling gebeurde niet zonder moeilijkheden.

De toenmalige Schulte schoolopziener Pothoff wenste een nieuw gebouw bij de indiensttreding van meester Jan Haasken. Hiertegen werd nogal bezwaar gemaakt door gezaghebbenden, zodat zij Pothoff dwongen tot ongewone maatregelen. In één nacht brak hij en zijn helpers het schooltje af, en verving het in veertien dagen door een nieuwe. Zo kreeg schoolopziener Pothoff toch zijn zin, en kreeg de Emmer school niet alleen een nieuwe meester met een nieuwe naam, maar ook een nieuw gebouw.

Meester Jan stierf in 1821 en werd opgevolgd door zijn zoon Hendrikus. Deze Hendrikus, een nogal bijgelovig en eigenaardig persoon, maakte de bouw mee van de nieuwe school, die plaatsvond rond 1850. Dit was tegen de bedoeling van de kerkenraad die Hendrikus geen vaste benoeming wilde geven, maar daarbij in botsing kwam met de overheid, die een vaste benoeming eiste, en die tenslotte ook verkreeg voor meester Hendrikus Haasken die stierf op 25 december 1864.

koster, die op zijn beurt weer de bouw van de nieuwe school meemaakte in 1893. Meester Jan de Boer is overleden in 1919 op 19 april. Zijn taak is zeker niet gemakkelijk geweest.

In de oude school vinden we nog een cel voor arrestanten van de politie. Deze werd gebruikt voor kleine vergrijpen of voor voorlopige bewaring tot het transport naar Assen. Ook werd hier de loting gehouden voor de dienstplicht. Menige jongen van toen zal menigmaal de school hebben vervloekt misschien wel het laatst toen hij zich moest inlijven in het leger.

Maar vaker, daar zijn we van overtuigd, zal hij de mooiste herinneringen ophalen uit zijn jeugd, die zich heeft afgespeeld met als middelpunt dit gebouw. Hij zal ze nu verhalen aan zijn kleinkinderen, maar in zijn stem zal nog het respect doorklinken voor de meester.

Bron: Nieuwsbrief Historische Vereniging 1e Jaargang nr.2


School 1: Omhoog

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen School 1
Het "oude" schoolgebouw gebouwd in 1853. Op de achtergrond de kosterswoning aan de Dreschjeslaan.

Foto Historisch Emmen school 1
De "nieuwe" School 1 gebouwd in 1893.

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen School 1
Gesloten

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen School 1
Afbraak

Foto Historisch Emmen School 1
Klassenfoto groep 8 in 1925.

De oudste school in Emmen is School 1, hoewel de oorspronkelijke school niet die naam droeg. De naam School 1 ontstond pas later.

De plaats waar de school stond is makkelijk terug te vinden. De bomen op de foto staan nog steeds tussen de N.H. kerk en de noordelijke ingang van de Vlinderpassage.

De school is gebouwd in 1853 en stond aan de zuidkant van de Nederlands Hervormde kerk in het centrum van Emmen. Tussen de kerk en de school lag een breed zandpad, de latere Schoolstraat. De school bestond uit één groot lokaal voor de drie klassen. De school had typerende hoge, aan de onderzijde matglazen ramen, om afleiding te voorkomen.

Het schooltje dat in 1853 gebouwd werd heeft tot 1893 dienst gedaan om Emmenaren de kunst van het lezen en schrijven bij te brengen. Daarna kreeg het nog andere bestemmingen zoals arbeidsbureau en bibliotheek.

Het oude schoolgebouwtje heeft er nog gestaan tot 1967 en dat is voor Emmen best lang. Toen de leerlingen in 1893 van schoolgebouw verwisselden hadden de onderwijzers een lied gemaakt op het oude gebouw. Mevrouw H.Rossing uit Emmen heeft het lied geleerd van haar moeder die de verhuizing meemaakte. De tekst van het lied, wat meerdere coupletten had, was als volgt:

Vaarwel oud Besje,
uw taak is nu volbracht,
leef nog een restje,
wat lot u wacht.
Want wij zijn over u voldaan,
Gij kunt als school niet meer bestaan.
Vaarwel oud besje.

In 1893 werd een nieuwe school gebouwd vlak achter de oude. Deze school bestond eerst uit vier klassen maar werd naderhand uitgebreid. De laatste uitbreiding (een lokaal extra) was in 1914. De school ging door het leven als School 1. De nieuwe school is net als de oude school in 1967 afgebroken, echter wel net even eerder.

Beide schoolgebouwen hebben plaats moeten maken voor het winkelcomplex van Vroom en Dreesmann in het winkelcentrum "De Weiert".

Foto Historisch Emmen School 1
Groepsfoto anno 1934.

Bijgaande foto is gemaakt in 1934. Het is geen specifieke klassenfoto maar een foto van groep 5 en 6 tezamen met broertjes en zusjes. Op deze manier hoefden de ouders maar één foto aan te schaffen hetgeen voor hen goedkoper was.

Bovenste rij v.l.n.r.: Wim Scholten, Jan Ziengs, Berend Ziengs, Fedde Stoker, ? Kremer, Harm Kremer en Rieks Hoekman.

Volgende rij v.l.n.r.: Harmke Kremer, Juffrouw Nieboer, Jantje IJken, Froukje Schut of ? Berends, Janny Slik, Roelie Siersema, Bertha Stoker, ? Kremer, Fennie Posthuma, Grietje Dijks, Doutie Lolkema, meester Willem Slik, meester Beukema.

Voorste rij meisjes v.l.n.r.: Minie Dijks, Renske Lolkema, Lijfke de Jonge, Riek Hoekman, Annie Posthuma, Janke Lolkema, Trijn Steenbergen, Minie Kliphuis en ? Kremer.

Voorste rij jongens zittend v.l.n.r.: Jacob (Jaap) Siersema, Puk Siersema, Tinus Siersema, Gerrit Stoker, Jan IJken, Eddy Kliphuis, Riekus Ziengs, Albert Ziengs en Kobus Ziengs.


Bibliotheek: Omhoog

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen interieur bibliotheek Kerkpad
Het interieur van de bibliotheek aan het Kerkpad.

Foto Historisch Emmen personeel bibliotheek Kerkpad
Het personeel van de bibliotheek aan het Kerkpad in de jaren '50. V.l.n.r. Jenny Troost, Inge Myer, Gina Mensingh, Zwaantje Vos en Coby Heebels.

In het archief van de gemeente Emmen bevindt zich een document waaruit blijkt dat er in 1929 al een nutsbibliotheek in Emmen was. Deze nutsbibliotheek was opgezet door de Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen, in de volksmond afgekort tot ‘Het Nut’. De denkbeelden van deze in 1784 in Edam gestichte organisatie waren onder andere: een streven naar algemeen volksonderwijs en opleiding tot democratisch staatsburger. Het Nut stichtte ondermeer scholen, bibliotheken en stichtingen voor woningbouw.

In hetzelfde document van 1929 staat dat ook in boekhandel "De Zuidooster" aan de Hoofdstraat 32 een bibliotheekje was. Daar waren de heren Meesters en Tonkens ‘de baas’. Juffrouw Schoemaker stond er in de winkel en leende ook de boeken uit. Men kon daar zelf een boek uit één der kasten halen en hiermee naar de kassa gaan, waar één en ander werd geadministreerd.

Behalve een nutsbibliotheek waren er in de gemeente Emmen ook bij enkele kerken "bibliotheekjes". Daar is echter weinig van bekend. Ook bij het schildersbedrijf Claus in Erica was ook een soort bibliotheek waar boeken konden worden geleend.

Na wat speurwerk door Gerrie van der Veen bleek uit reacties van de heer Schuur uit Emmen en de heer Post uit Noordbarge dat deze nutsbibliotheek in het kantongerecht gevestigd was. Aan de linkerzijde van het gebouw gaf een aparte ingang toegang tot een langwerpig zaaltje, een soort wachtruimte met een balie. Deze bibliotheek was slechts twee maal per week ('s woensdags en 's zaterdags?) geopend, gedurende 1 à 2 uren. In deze korte tijd werden er echter wel veel boeken uitgeleend aldus oud Emmenaar Henk Bos.

De heer Legro, leraar van de Openbare ULO school aan de Allee, was de drijvende figuur. Iedereen moest vanzelfsprekend een lidmaatschapskaart hebben. Van elk lid was er een kaart in de kaartenbak. Daar werd op aangetekend welke boeken er werden geleend. Elk boek had een uniek nummer. Verder diende iedereen een lijstje te maken van boeken die men graag wilde lenen, geen boekennamen, alleen boeknummers. Men moest eerst doorlopen naar het verste punt. Daar leverde men de gelezen boeken in. Die werden dan doorgestreept op de kaart die op een stapel kwam te liggen.

Henk Bos herinnert zich: "Op de balie lag een groot bord waarop alle nummers van de boeken in lange kolommen stonden vermeld. Achter die nummers was een open ruimte gelaten. De heer Legro stond achter dat bord. Als jouw kaart aan de beurt was riep hij je naam af. Je gaf je verlanglijstje aan hem en je moest zeggen hoeveel boeken je wilde hebben. Hij keek dan op het bord welk boek aanwezig was. Dat nummer werd op de kaart ingevuld en op het bord werd er achter het boeknummer een schuin streepje gezet, ten teken dat het boek was uitgeleend. Als voor jou het gevraagde aantal boeken was gereserveerd ging de kaart naar één der assistenten die de boeken verzamelde en deze aan jou overdroeg. Ook werden de teruggebrachte boeken op het bord als zodanig aangemerkt door van het schuine streepje een kruisje te maken en werden ze weer in de kast gezet. Het aantal kruisjes gaf dus aan hoe vaak het boek was uitgeleend. Het ging razendsnel."

De leden hadden een catalogus waarin alle titels van de boeken stonden, daar kon men een titel uitkiezen. In de tentoonstelling, die vanaf 24 februari 2000 in het leescafé te zien was, lag in de vitrine een uniek exemplaar uit 1938 van de originele catalogus van deze nutsbibliotheek.

In 1946 schrijft de Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen waarom men in Emmen de nutsbibliotheek tracht om te zetten in een openbare bibliotheek. Want, zo schreef zij in een brief, "Emmen is een zo grote plaats die toch zeker een volwassen bibliotheek hoort te hebben". Voordat de bibliotheek haar deuren opende was er dus al een aantal jaren druk gewerkt aan de organisatie.

Op 2 september 1947 werd op papier de "Openbare Leeszaal en Bibliotheek te Emmen" opgericht. Men streefde naar "een zeer bescheiden leeszaal, een flinke uitleenboekerij, een ruim magazijn en expeditiezaal en filialen in een aantal kleinere dorpen". De filialen zouden moeten komen in Klazienaveen, Emmer Compascuum, Nieuw Weerdinge en Nieuw Amsterdam. Men vond de ‘uitleenboekerij’ het belangrijkst. Het leeszaalgedeelte wilde men bescheiden houden door er slechts enkele encyclopedieën, woordenboeken, atlassen, dag en weekbladen en tijdschriften ‘ter lezing’ neer te leggen.

In eerste instantie had men geen idee in welke ruimte de bibliotheek ondergebracht moest worden. Er werd gedacht aan een loodsachtige ruimte of aan een soort garage. Voor de filialen dacht men aanvankelijk aan een lokaal in een school. Men ging ‘op jacht’ naar geld want er moest fl 30.000,- bij elkaar gesprokkeld worden. Men schreef daartoe enkele bedrijven aan in de regio van Emmen, 'waaronder de Purit.

Op 24 februari 1950 werden de deuren van de openbare bibliotheek in de voormalige School 1 voor het publiek geopend. De eerste directrice van de openbare bibliotheek was mevrouw C.T.van Rijswijk de Jong. De contributie bedroeg fl 2,50 per jaar. Waren er echter mensen die graag van de bibliotheek gebruik wilden en ze konden dat bedrag niet betalen, dan leidde dat niet tot problemen. Er bestond de mogelijkheid om de contributie geheel of gedeeltelijk kwijt te schelden.

De heer Kessens uit Emmen was een man van het eerste uur. Mevrouw Wiersma uit Emmen, die in 1950-1951 nog Lieneke Renkema heette, herinnert zich nog goed dat er een hoekje was ingericht voor de jeugd. Zij weet ook dat er een dik schrift lag, eentje met een hard kaft, waarin geschreven kon worden wat men van het gelezen boek vond. In dat schrift mochten ook mooie gedichtjes geschreven worden.

In het "reglement van orde" uit 1950 staan een aantal leuke huisregels die destijds golden:
  • "De leeszaal is kosteloos toegankelijk voor alle personen van 18 jaar en ouder. Personen van 15-18 jaar hebben slechts toegang op vertoon van een toegangsbewijs, kosteloos afgegeven door de bibliothecaris met toestemming van ouders, voogden of verzorgers. Deze laatste kunnen hun wensen omtrent het niet lezen van bepaalde lectuur kenbaar maken, waarvan dan op de kaart aantekening geschiedt".

Iemand van 17 jaar mocht in 1950 niet zomaar de leeszaal binnenstappen! Dat mocht alleen met toestemming van ouders, voogd of verzorgers. Als een 17-jarige op het toegangsbewijs had staan dat hij of zij van de ouders bepaalde boeken niet in mocht zien, werd in de gaten gehouden worden dat hij of zij niet zomaar alle lectuur zou pakken.

  • "Personen uit een gezin waar een besmettelijke ziekte heerst, mogen de leeszaal niet bezoeken".
  • "De beambte heeft het recht te eisen dat de bezoekers hun handen wassen."

In de bibliotheek was een hoekje ingericht voor de jeugd. Het bleek echter al snel dat er behoefte was aan meer ruimte voor de kinderen. In 1953 werd een aparte jeugdleeszaal geopend, in een gebouwtje aan de Notaris Oostingstraat, achter het Oosting Instituut.

De bibliotheek aan het Kerkpad bleek een schot in de roos te zijn. Al aan het eind van de jaren vijftig bleek het pand veel te klein en werd er voorzichtig gedacht aan nieuwbouw.

 

Foto Historisch Emmen Marktplein bibliotheek

In 1961 schreef het bestuur van de bibliotheek aan de gemeente Emmen dat ze een locatie op het oog had waar een nieuwe bibliotheek gebouwd zou kunnen worden, namelijk het perceel aan de Sterrenkamp.

In 1962 leefde in Emmen ook het idee om de Nederlandse hervormde kerk in het centrum van Emmen af te breken om er een nieuw cultureel centrum voor in de plaats te zetten. Daar zou o.a. de kerk in gevestigd worden maar ook de oudheidkamer en een nieuwe bibliotheek. Het culturele centrum zou er tegenaan gebouwd moeten worden en er omheen moest een wandelplein komen. Op 10 november 1962 presenteerde architect A.Nicolai namens "een aantal Emmenaren" een plan voor herindeling van het centrum waarbij de Nederlands hervormde kerk uit 1855 zou moeten wijken. Slechts de toren zou behouden blijven. Gelukkig heeft de Heer hier een handje voor gestoken en deze idioterie een halt toegeroepen.

Het ruimtegebrek in de bibliotheek aan het Kerkpad werd inmiddels steeds nijpender. In 1955 nam men een lokaal van School 1 in gebruik als opslag. Maar de plannen voor nieuwbouw aan de Sterrenkamp gingen door.


Herinneringen: Omhoog

Foto Historisch Emmen School 1 schoolreis
Schoolreis ........

Foto Historisch Emmen School 1

Foto Historisch Emmen School 1

In de periode van 1948 -1954 waren de volgende meesters en juffen: mevrouw de Jager voor klas 1. Mevrouw Zomers voor klas 2. Zij trouwde later met de heer Slik van klas 5. De heer Snijders voor klas 3. De heer Top voor klas 4. De heer Slik, die ook betrokken was bij de voetbalvereniging Emmen, voor klas 5 en de heer Kreeftenberg voor klas 6.

De familie Kreeftenberg woonde aan de Hoofdstraat in de oorspronkelijke dienstwoning van het hoofd van de school. Op de plaats van de dienstwoning vindt men tegenwoordig juwelier Van Es. De tuin grensde aan de achterkant aan het schoolplein. Het was een grote tuin die kennelijk nodig was om in levensbehoefte te voorzien omdat de toenmalige salarissen nog niet al te hoog waren. Later is in de achterste helft van de tuin het City theater gebouwd. Op het schoolplein stond een grote turfschuur, waar de voorraad voor de winter was opgeslagen. De lokalen werden uiteraard nog met de grote turfkachels verwarmd. Daaromheen stond een groot metalen scherm om te voorkomen dat de leerlingen die vlak bij de kachel zaten zouden smelten van de warmte. Ook was er een ooievaarsnest op de school. Op koninginnedag werd door de heer Kreeftenberg altijd de vlag gehesen en was er een aubade bij het gemeentehuis waar het ingestudeerde Wilhelmus en nog andere vaderlandse liederen gezongen werden.

Bezoekers herinneren zich nog dat de volgende personen o.a. betrokken zijn geweest bij school 1: Juffrouw Dik: de handwerkjuf, schoolarts dokter Loot en badmeester Schut, die de zwemlessen verzorgde. De dochter van meester Top, was kleuterjuf.

De grote schoolreis van School 1 was iets bijzonders. Om het andere jaar maakten klas 5 en 6 een bootreis van een week door Nederland. Iets wat voor de Drentse landrotten een heel avontuur was. In een oud fotoboek zijn nog foto's gevonden van de eerste grote schoolreis die "de instructieve schoolreis" genoemd werd. De reis van 1948 was een samenwerking met School 2 (hoofd meester Vegter) en School 7 (hoofd meester Eelsing). Bij de schoolreis was altijd een vaste groep ouders betrokken, waaronder Arend van Peer, die bijgaande foto's heeft gemaakt.


Bronvermelding: Omhoog

  • G.van der Veen (die een deel van deze tekst oorspronkelijk heeft gepubliceerd).
  • "Op Naoberveziet" door H.T.Buiskool.
  • H.Kreeftenberg.
  • "Toen verkeerslichten nog ontbraken" door B.J.Mensingh. Uitgave: uitgeverij Drenthe te Beilen. ISBN 90-75115-12-1.
  • Zuidenvelder 1 juli 2008, de geschiedenis vertelt (57 en 58).
  • Foto's:
    • R.Boelens.
    • H.Kreeftenberg.
    • H.Albers.
    • W.F. ten Brink.
    • J.Janssens.
    • G.v.d.Veen.
    • H.Reinders.
    • A.Pool.
    • Archief gemeente Emmen.
    • S.Hoek Beugeling.
    • J.L.van der Woude.

 

Wie helpt? Omhoog

 

Klik hier om een e-mail aan Historisch Emmen te versturen Historisch Emmen zoekt altijd naar informatie.
Foto's, kranten, artikelen, advertenties, knipsels, stambomen, genealogie, alles is welkom.
Na digitalisering ontvangt u alles retour.
Help mee Historisch Emmen beter en vollediger te maken.