dot Home - start
dot Historie
dot Emmen centrum
dot Wijken buurten straten
dot Buitendorpen
dot Cultuur

dot Gemeente archief
dot Verenigingen
dot Wie helpt?

dot English Deutsch Français Español dot
De historie van Emmen in woord en beeld

 

 

Logo Historisch Emmen

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

blauwe lijn
dot Laatst gewijzigd dot Gastenboek dot Over deze site dot Sitemap dot E-mail dot

Rederijkerskamers en toneel: Omhoog


Ontstaan: Omhoog

Rond 1860 ontstonden er in het noorden van het land "rederijkerskamers" of "genootschappen ter beoefening der uiterlijke welsprekendheid". De achterliggende gedachte was de bevordering van de kennis en welsprekendheid in het Nederlands, en kennis nemen van de literaire wereld.

Zo'n rederijkerskamer, een vereniging bestaande uit een aantal leden (vaak zonen en dochters van ambachtslieden of kleine winkeliers) kwam enkele keren per maand bijeen. Vaak werden die bijeenkomsten in het plaatselijke café gehouden. Men hield elkaar daar bezig met het bespreken en voordragen van gedichten en/of het instuderen van een toneelstuk.

Eén keer per jaar werd er een uitvoering gegeven. Het programma bestond dan meestal uit een aantal eenakters en het voordragen van gedichten. Dit gebeurde allemaal in de Nederlandse taal, dat was immers de achterliggende gedachte. In deel twee van "Drenthe: een Handboek voor het kennen van het Drentse leven in voorbije eeuwen" staat dat Emmen in 1861 het "Reciteergezelschap Tollens" had. Ook is bekend dat in1869 in de nieuwe veenkolonie Nieuw Amsterdam, een toneelstuk werd opgevoerd in een boerenschuur. Het is niet bekend of dit een uitvoering van rederijkerskamer "de Volharding" was die dat jaar werd opgericht in Nieuw Amsterdam.

Hoe lang de rederijkerskamers hebben bestaan is niet na te gaan. In oude Emmer Couranten, die vanaf 1891 verschenen, staan regelmatig advertenties of berichten over rederijkerskamers in onze gemeente. Nieuw Amsterdam kende de rederijkerskamer "In Liefde Bloeiend", en in Emmen gaf rederijkerskamer "De Vriendschap" een uitvoering op eerste paasdag bij Huize Wielens.


De Harmonie: Omhoog

Na een aantal jaren verdwenen rederijkerskamers soms stilletjes. Dikwijls echter doken ze plotseling weer op. In Roswinkel werd in 1883 rederijkerskamer "De Harmonie" opgericht. In 1918 vierde deze het 35-jarig bestaan. De oprichter, de heer Boesjes, was toen nog steeds lid en kreeg voor zijn vele activiteiten een fauteuil cadeau. Het publiek genoot van de voorstellingen van de Rederijkerskamers en leefde intens mee met hetgeen op het podium gebeurde. Veel was er immers niet te beleven in de Drentse zanddorpen en de nieuw ontwikkelde veengebieden. Meestal werden er drama's opgevoerd en menigeen kon haar/zijn tranen niet bedwingen. Soms echter ook geweldige kluchten, waarbij men bijna van de stoel rolde van het lachen. Van groot belang was het bal na, dat hoorde erbij.

Foto Historisch Emmen Rederijkerskamer Oefening Kweekt Kunst
De rederijkerskamer O.K.K. - Oefening kweekt kunst uit Emmen.
Op de foto uit 1913 staan o.a.
Margreet Slik, Sien Hagenouw en Hilbrand Beugeling.


Amateurtoneel in de gemeente Emmen: Omhoog

Foto Historisch Emmen amateurtoneel

Het lijkt er op dat niet veel rederijkerskamers in de gemeente Emmen na de Eerste Wereldoorlog bleven voortbestaan. O.K.K. (Oefening Kweekt Kunst) in Emmen bestond nog wel een aantal jaren, maar de leden gingen al snel over naar "Het Emmer Toneel".

In de Emmer Courant is iets te lezen over een toneelvereniging VIOS, die in 1919 optrad in Huize Wielens en waarvoor men bij schoenmaker Withaar kaarten kon kopen voor 0,60 cent. Daar kwam 0,25 cent overheen voor plaatsbespreking! Maar de zaal zat vol en het publiek was enthousiast.

Ook in de buitendorpen werd veel toneelgespeeld, muziek gemaakt en gezongen. Heel actief in de organisatie van toneelvoorstellingen waren de geheelonthoudersorganisaties, zoals de ANGOB (Algemene Nederlandse Geheelonthouders Bond), die omstreeks 1920 in Emmer Compascuum de "Compascummer Toneel Vereniging" (CTV) oprichtte. Emmer Compascuum kent trouwens een grote traditie op het gebied van amateurkunst.

In Klazienaveen waren in 1919 in twee toneelverenigingen: "Entre Nous" en "Nieuw Leven", beide opgericht na de Eerste Wereldoorlog. Nieuw Leven gaf op 30 en 31 januari 1919 een toneelvoorstelling. Het programma dat gebracht werd was kenmerkend voor de toneelavonden van die tijd. Het begon met de dramatische schets: "Het Vaderland roept", gevolgd door het blijspel: "Een huis en een Oorveeg" en de klucht: "Dove Klaos". Vervolgens werd afgesloten met een komische scène: "De Landverhuizers".

Foto Historisch Emmen "Tableau Vivant"

Meestal was er na afloop nog een zogenaamde "Tableau Vivant". Het doek ging open en soms belicht met Bengaals vuur, werd een thema gesymboliseerd.

Een toneelavond was niet kompleet zonder bal na....

In Oranjedorp was meester Halma de grote inspirator op het gebied van muziek en toneel. Hij richtte in 1921 een zangvereniging op, bestaande uit leerlingen van zijn school, met de schone naam D.E.O.T.O. (Door Ernstige Oefening Tot Ontwikkeling). Later gaf deze vereniging ook toneelvoorstellingen. Jaarlijkse uitvoeringen werden gegeven op de zolder van café Dass.

In Nieuw Amsterdam werd o.a. toneelgespeeld door de toneelvereniging Deloeas.

De bewoners van de grote herenhuizen hadden echter onder leiding van mevrouw de Vicq hun eigen "uitvoeringen". In 1926 werd bij de Breehof het openluchtspel "De Kroning van de Vrede" opgevoerd. Het is nog niet helemaal duidelijk of dit spel gespeeld werd door alleen de notabelen van Nieuw Amsterdam. Wie helpt? Wel stond in de krant dat er 700 (!) toeschouwers waren.

In de jaren van de Duitse bezetting gebeurde er op toneelgebied niet zoveel omdat men altijd moest oppassen met wat men zei. Na de bevrijding in 1945 was de bevolking in de gemeente Emmen zeer actief in het verenigingsleven. De schade werd ruimschoots ingehaald, en hoe!

Het amateurtoneel bloeide op. In alle dorpen werd toneel gespeeld. Was het niet vanuit verenigingen zoals de plattelandsvrouwen, huisvrouwen en kerkelijke organisaties, dan was het wel vanuit een speciaal opgerichte toneelvereniging. Vrouwen speelden meestal de hoofdrol, omdat er aanvankelijk weinig mannen toneel wilden spelen. Dat leidde er dan ook toe dat er toneelverenigingen kwamen die alleen maar stukken voor vrouwen opvoerden!

Door de bouw van de Nieuwe Aula in Emmen, de latere Muzeval, konden de mensen ook kennis nemen van het "grote beroepsmatige" toneel. Echter, ook amateurverenigingen huurden de zaal om hun eigen uitvoeringen te geven.

Foto Historisch Emmen AKU Toneelgroep
AKU Toneelgroep met het stuk
"Een komeet bedreigt de aarde".
De toneelgroep was een onderdeel
van de Goarenknuppers.
Foto genomen eind jaren ’60, archief Emmtec

In de jaren '50-'60 was het Gemeentelijk Lyceum verbonden met de Nieuwe Aula. De leerlingen van die school voerden jaarlijks onder leiding van hun leraar Duits, de heer Janitchek, toneelstukken op "uit het klassieke repertoire". Een waar huzarenstuk, alleen maar mogelijk dankzij de goede regisseur. De opvoering van een toneelstuk, staat en valt met de regisseur.

In de jaren ’60 werd het steeds moeilijker om mensen voor het verenigingsleven te interesseren. Waarschijnlijk zal de opkomst van de televisie er wel mee te maken hebben gehad. In de huidige gemeentegids van Emmen staan nog maar weinig amateurtoneelverenigingen. Gelukkig zijn er nog de jaarlijkse toneelvoorstellingen van ’t Aol' Volk en ‘t Volk van Grada.

Het Drents toneel leeft wel degelijk en het publiek geniet er van. Het Vrouwentoneel in Erica heeft de laatste paar jaar een goede naam opgebouwd. Zij slagen er in goede stukken op te voeren, die vaak speciaal voor de groep worden geschreven. Vanuit CQ, het centrum voor de kunsten, wordt veel gedaan op het gebied van toneel (onderwijs) voor de jongeren, want daar ligt uiteindelijk de basis.

In Emmen woont overigens een van de bekendste schrijvers van het Drents talig toneel, Herman van der Aa. Tegenwoordig schrijft hij nog maar een of twee stukken per jaar, maar de vele stukken die hij in de loop der jaren heeft geschreven worden nog veelvuldig opgevoerd. Verder drijft hij een geweldig podium voor amateurs, de Noorderbak in Roswinkel.


Bronvermelding: Omhoog

  • Gerrie van der Veen (die een deel van deze tekst oorspronkelijk heeft gepubliceerd)
  • Sis Hoek Beugeling
  • De Standaard van 22 april 1996
  • De Telegraaf van 11 juli 1997

Heeft u meer informatie, anekdotes of foto's? U kunt contact opnemen met mevrouw Sis Hoek Beugeling, telefoon: 0591–659968.

Foto's:

  • particuliere collecties
  • "Tableau Vivant" mevrouw Stegeman ©
  • archief Emmtec

 

Wie helpt? Omhoog

Klik hier om een e-mail aan Historisch Emmen te versturen Historisch Emmen zoekt altijd naar informatie.
Foto's, kranten, artikelen, advertenties, knipsels, stambomen, genealogie, alles is welkom.
Na digitalisering ontvangt u alles retour.
Help mee Historisch Emmen beter en vollediger te maken.