dot Home - start
dot Historie
dot Emmen centrum
dot Wijken buurten straten
dot Buitendorpen
dot Cultuur

dot Gemeente archief
dot Verenigingen
dot Wie helpt?

dot English Deutsch Français Español dot
De historie van Emmen in woord en beeld

 

 

Logo Historisch Emmen

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

blauwe lijn
dot Laatst gewijzigd dot Gastenboek dot Enquête dot Over deze site dot Sitemap dot E-mail dot

Industrieterrein: De AKU - ENKA: Omhoog


Inleiding: Omhoog

Rond 1950 kwam meer en meer het besef naar voren dat industrieën, woningbouw en overige voorzieningen zich in het dorp Emmen moesten concentreren. De ommezwaai is grotendeels veroorzaakt door de plannen van de AKZO om zich in Emmen te willen vestigen. Ook J.Winsemius (verantwoordelijk voor regionaal - economisch beleid) pleitte sterk voor een "stedelijke bevolkingsagglomeratie" met "een goed uitgeruste stadskern". Juist in het maagdelijke Emmen zou dit nog alleszins te verwezenlijken zijn, in tegenstelling tot plaatsen als Enschede, Eindhoven en Tilburg waar wijken en fabrieken naast - en door elkaar lagen.

De AKU uit Arnhem, gesteund door Economische zaken, bleek zich alleen in de kern Emmen te willen vestigen mits er gezorgd kon worden voor een goed woon en leefklimaat voor het personeel. Het gemeentebestuur, onder leiding van burgemeester Gaarlandt, reageerde adequaat. De AKU kwam, de bevolking groeide, woningen, wijken (Emmermeer), winkelcentra en scholen werden gebouwd. Het boerendorp werd in enkele jaren omgevormd tot een industrieel dorp.

De AKU werd het grootste bedrijf in Emmen. Veel, zeer veel Emmenaren verdienden daar hun dagelijks brood. Het gemeentebestuur van Emmen heeft aan het eind van de jaren veertig en begin jaren vijftig haar uiterste best gedaan om het bedrijf naar Emmen te halen. Werk was namelijk hard nodig en er moest iets gebeuren in de gemeente Emmen. De AKU is ontzettend belangrijk geweest voor de ontwikkeling van Emmen.

Er wordt zelfs gefluisterd dat het gemeentebestuur zelfs wat blufpoker heeft gespeeld om de AKZO zover te krijgen de nieuwe fabriek in Emmen te bouwen. De fabriek kwam er en bij dit éne bedrijf bleef het niet. Vele ondernemingen volgden het voorbeeld van AKZO en kozen Emmen als vestigingsplaats, waarmee de enorme groei van Emmen werd ingezet.


Het begin van de kunstzijde: Omhoog

Foto Historisch Emmen aku enka enkalon akzo nobel
Het Enkalon proces in beeld.

Al in de 17e eeuw werd geprobeerd om kunstzijde te maken. Pas in de 19e eeuw, in 1883, slaagde de Fransman Graaf Hilaire de Chardonnet er in, om uit een celluloseoplossing machinaal garens te maken. Op 8 mei 1911 begon de geschiedenis van de kunstzijdeproductie in ons land. Op die dag werd er, op initiatief van de heer dr.Jacques Coenraad Hartogs, de NV Nederlandsche Kunstzijdefabriek gesticht, de NK (ENKA). De vestigingsplaats was Arnhem. Dr.Hartogs was de zoon van een textielhandelaar uit Rotterdam. Hij had ervaring opgedaan met de fabricage van kunstzijde in Engeland.

Met een beginkapitaal van fl 240.000,- werd er in 1912 aan de Vosdijk in Arnhem een fabriek gebouwd en met de proefproductie begonnen. Door opstartproblemen kon pas maanden later, in 1913, regelmatige productie plaatsvinden en begon men met de verkoop. De staf bestond aanvankelijk uit zes personen, in de fabriek waren zestig mensen aan het werk. Het ging zeer voortvarend met de fabricage van kunstzijde in de fabriek in Arnhem. Zo voortvarend zelfs, dat er in 1922 een nieuwe fabriek gebouwd werd in Ede.

In 1929 werd de eerste stap gedaan naar internationalisatie. De (Amerika) "American Enka Corporation" werd opgericht en in Asheville, in de staat North Carolina een fabriek gebouwd. Onder druk van de wereldwijde economische crisis fuseerde men in 1929 met het Duitse concern "Vereinigte Glanzstoff Fabriken A.G.". De naam ENKA veranderde in "Algemene Kunstzijde Unie N.V." (A.K.U.) Weer een jaar later ging men samenwerken met de "N.V. Hollandsche Kunstzijde Industrie" in Breda (HKI). In de oorlogsjaren '40-'45 was het voor het bedrijf moeilijk de productie op gang te houden. De directie van AKU werd verweten "Duits onvriendelijk" te zijn wat hen door de bezetters niet in dank werd afgenomen. In 1944 werden alle Nederlandse fabrieksvestigingen door de Duitse bezetters stop gezet. Na de oorlog kwam het bedrijf echter weer op gang. In 1946 werd er zelfs al meer geproduceerd dan voor de Tweede Wereldoorlog!


Emmen voor de komst van de Enka: Omhoog

Enka (AKU) werknemers in Emmen op weg naar hun werk

Toespraak in de kantine van de AKU ENKA te Emmen

Hoe stond het er in de gemeente Emmen in de jaren 20 voor? Voorzichtig uitgedrukt ging het economisch niet zo goed met de gemeente Emmen. Er was veel werkloosheid als gevolg van het instorten van de turfafzet. Al in 1922 waren er werkverschaffingsprojecten gestart, maar die voorkwamen niet, dat de armlastige gemeente Emmen in 1923 onder financieel toezicht van het Rijk werd gesteld. De alsmaar aanhoudende economische crisis zorgde voor grote armoede en veel zorgen in Zuidoost Drenthe. Vooral de woonomstandigheden waren slecht. In 1927 waren er nog 700 krot en keetwoningen. In 1938 was zelfs een kwart van de beroepsbevolking in de gemeente Emmen werkloos. Direct na de tweede wereldoorlog was de toestand nog niet veel verbeterd en men drong aan op overheidssteun voor Zuidoost Drenthe. Er werden enkele tijdelijke maatregelen ingesteld. Veel voormalig veen- en landarbeiders werden te werk gesteld bij de Dienst Uitvoerende Werken (DUW). Dit was eigenlijk een voortzetting van de werkverschaffing van voor de oorlog. Ook kwam er een migratiebevordering. Deze regeling zorgde er voor dat veel mensen uit Zuidoost Drenthe wegtrokken om elders werk te gaan zoeken. In diezelfde periode gingen steeds meer mensen in het dorp Emmen wonen.

Er moest werk voor hen komen en voor de vele werklozen, want alleen zo kon er een eind gemaakt worden aan de armoede in de gemeente Emmen. Er moesten industriële bedrijven aangetrokken worden. Voor de oorlog kende Emmen slechts enkele fabrieken. De grootste in het dorp Emmen waren de Bendien, machinefabriek Steenbergen en de tricotagefabriek Klaverblad in de volksmond de "sokkenfabriek" genoemd.

In 1946 werd onder leiding van Roelof Zegering Hadders en Commissaris van de koningin R.H. de Vos van Steenwijk, het Drents Economisch Technisch Instituut (DETI) opgericht. Deze werkte plannen uit voor de industrialisatie van Zuidoost Drenthe. Met de komst van burgemeester K.H.Gaarlandt, in 1946, kwamen de plannen in een stroomversnelling. De heer Gaarlandt schuwde het niet om zeer regelmatig rechtstreeks contact op te nemen met de ministers Vos (Verkeer) en Drees (Sociale Zaken).

Een jaar later, in 1947, werd door enkele directeuren van reeds bestaande fabrieken in Emmen de Industrie Commissie Emmen opgericht. Ook zij wilden meer industrie naar Emmen halen om mensen aan het werk te helpen. Aanvankelijk wilde men de nieuw te vestigen fabrieken en bedrijven niet alleen in Emmen, maar vooral ook in de buitendorpen vestigen met het idee, het werk bij de mensen te brengen.


Het begin: Emmer Compascuum: Omhoog

Met de AKU fabrieken ging het erg goed. Na de Tweede Wereldoorlog ging men samenwerken met de chemische industrie. Dit leidde tot de ontwikkeling van synthetische garens voor o.a. autobanden, visnetten, draden, kabels enz. Men wilde graag uitbreiden. Zuidoost Drenthe stond in de belangstelling gezien de vele arbeiders die er ‘ter beschikking stonden’ om in een nieuw te bouwen fabriek te gaan werken. Aanvankelijk vreesde de AKU directie voor aanpassingsmoeilijkheden van de land - en veenarbeiders. Zij waren immers niet gewend om in een fabriek te werken. Na onderzoek van het AKU onderzoeksteam bleek dat die angst ongegrond was. Daarop besloot men om een conerij te vestigen in Emmer Compascuum.

De eerste steen werd gelegd op 2 oktober 1947 door de dochter van de AKU president directeur de heer Van Schaik, aan wiens naam de Van Schaikweg is ontleend. Acht maanden later was de fabriek gereed. Het was één van de grootste en belangrijkste investeringen van een fabriek in Emmer Compascuum. In de fabriek werden spoelen vol garens op zogeheten ‘cones’ over gespoeld (links foto uit de jaren 50-60). Het was voor veel arbeiders wel even wennen om in een fabriek te werken. Er waren dingen waar ze toch wel raar van opkeken. Zo mochten ze b.v. geen bier meer drinken onder werktijd, er waren vaste tijden voor eten, drinken en roken, ze moesten een keurig witte overall aan en als ze een dag weg bleven van de fabriek kwam er meteen iemand langs om te kijken waar ze bleven. Dat vonden sommigen erg vreemd want ze waren immers ook niet van plan om loon te vragen voor die dag dat ze wegbleven. Dergelijke ‘problemen’ waren echter snel opgelost en de arbeiders uit Emmer Compascuum bleken zeer betrouwbaar en ze leverden goed werk af!


Naar Emmen: Omhoog


Op 10 mei 1951 verrichtte Rosemarie Kamphuisen
de officiële eerste steenlegging als teken
dat de bouw was begonnen.


Foto uit 1965: de laatste spinmachine is gereed op TUG. Het is de opwikkel ploeg. Tweede van links (gehurkt) is voorman Vos (te herkennen aan de band om de arm).

Na de Tweede Wereldoorlog werden door de AKU directie in Arnhem plannen gemaakt om een nieuw product op de markt te brengen, namelijk nylon. Reeds voor de oorlog, aan het eind van de jaren dertig, had men geëxperimenteerd met de ontwikkeling van dit product en in oktober 1947 maakt men aan de wereld kenbaar dat er een geheel nieuwe fabriek voor het nieuwe product gebouwd zou worden. Maar...waar moest die grote nieuwe fabriek komen?

De AKU directie in Arnhem stuurde in 1949 verschillende provinciale besturen een brief met daarin het verzoek om uit te zien of er ergens in hun provincie een geschikte plaats was voor de vestiging van een nieuwe AKU fabriek. Ook de provincie Drenthe kreeg zo’n brief. Het provinciaal bestuur wees Emmen aan als eventuele vestigingsplaats. Immers, daar was ruimte en er waren veel arbeidskrachten beschikbaar. Bovendien had men besloten dat Emmen nieuwe industriële bedrijven aan moest trekken om iets te doen aan de grote werkeloosheid.

Het gemeentebestuur van Emmen, met burgemeester Gaarlandt voorop, ging hard aan het werk om de nieuwe fabriek van de AKU binnen de gemeentegrenzen te krijgen. Gewezen werd op de ruimte die er in Emmen was en op de "werkzame en goedwillende arbeidskrachten". Bovendien kon de gemeente Emmen de grondprijs tegen een lage prijs aanbieden en werden de industrieterreinen gratis bouwrijp gemaakt. De overheid zou verder zorgen voor de verbetering van de verkeerswegen, het aanleggen van een waterweg en loskade en een fabrieksspoorlijn. Emmen was echter niet alleen "in de race" om de nieuwe AKU fabriek binnen te halen. Ook Zwolle, Nijmegen, Den Bosch en een aantal andere plaatsen wilden de nieuwe AKU fabriek graag binnen de gemeentegrenzen.

De gemeente Emmen had twee locaties op het oog waar de nieuwe grote fabriek gebouwd zou kunnen worden, namelijk op de Noordbargeres en op het terrein Bokslootweg (Bargermeer).

De directie in Arnhem ging niet over een nacht ijs. Men wilde in de plaats waar de nieuwe fabriek gebouwd zou gaan worden, goede woningen en voorzieningen voor de arbeiders. Er werd, vooral door burgemeester K.H.Gaarlandt, veel onderhandeld. De gemeente beloofde de AKU directie dat zij zou zorgen voor 200 arbeiderswoningen, 30 middenstandswoningen en 10 villa’s. Ook zegde men toe voor culturele voorzieningen te zorgen, zoals een schouwburg, een bioscoop, verbetering en uitbreiding van sportaccommodaties, zwembaden en andere recreatiemogelijkheden.

Op woensdag 21 juni 1950 nam de AKU directie in Arnhem de beslissing; in Emmen zou de nieuwe AKU fabriek gebouwd worden waar men nylon ging fabriceren.

In oktober 1950 schonk het Ministerie van Economische Zaken de gemeente Emmen het bedrag van fl 1.300.000,- voor het bouwrijp maken van industrieterreinen. Dit bedrag kwam uit de Marshallgelden.

Een maand later, in november 1950, ging de eerste schop in de grond.

Voor de bouw van de fabriek werd een apart bouwbureau opgericht, welke onder leiding stond van Ir.B.van Wijk. Hij werd terzijde gestaan door:

  • F.L.F.Fletterman - chef tekenkamer.
  • A.Ponte - constructeur.
  • R.Rutjes - chef uitvoering.
  • B.W.Kuyvenhoven - hoofdopzichter.

Op 10 mei 1951 verrichtte Rosemarie Kamphuisen de officiële steenlegging. Die eerste steen was door AKU estafettelopers vanuit Arnhem overgebracht naar Emmen en was gemaakt van enkalon.

De machines en onderdelen voor de nieuwe fabriek in Emmen werden meest per trein aangevoerd. Vanuit Twente reden dagelijks busjes met monteurs heen en weer naar Emmen. Hoewel de elektriciteitsvoorziening in het begin regelmatig een probleem was werkte men er hard aan om ook dat goed voor elkaar te krijgen. Er werd regelmatig hulp verleend door de heer Warringa die zelf met de bus naar Groningen ging om verschillende soorten speciaal gereedschap op te halen! De montage van de textielmachines gebeurde hoofdzakelijk door monteurs van een firma uit Twente. Ook waren er constructeurs uit Arnhem. Op een gegeven moment liepen er 800 mensen op het terrein met maar één doel: monteren volgens de gemaakte planning.

Er werd zo snel mogelijk een strektwijn machine aan het draaien gebracht zodat aan de arbeiders training kon worden gegeven. Ook de eerste roosterspinmachine werd aan het draaien gemaakt. Het dowthermsysteem werd op temperatuur gebracht. Polymeerkorrels uit Arnhem kwamen aan en werden via de bunker en de valkoker aan het smeltrooster toegevoegd. Alles was met veel zorg opgebouwd. Pompenblokken, voor- en nadrukpompen en het garnituur met de spindop. Op een avond was het zover. Het eerste garenpakket was geproduceerd en werd nog 's avonds laat aan burgemeester Gaarlandt thuis aangeboden. Voor het grote definitieve productieproces op gang kwam moest er nog veel gebeuren.

Op 2 januari 1952 startte de productie van nylongarens en vezels. Strektwijners en andere textielwerkers stonden die dag in hun nieuwe witte overall gereed om het eerste garen aan te nemen en te verstrekken. Er werden twee soorten textielgarens gemaakt: TD 30/6 en TD 50/10. Deze waren hoofdzakelijk bestemd voor dameskousen.

Er werkten er in januari 1952 zo'n 500 personen.

Ook in de nieuwe fabriek in Emmen was het voor veel arbeiders, evenals enige jaren daarvoor in Emmer Compascuum, wennen om in een fabriek te werken. Er waren o.a. vaste tijden om te eten en men kon niet zomaar een dag wegblijven. Toch wende het snel voor de meeste mensen. In de nieuwe fabriek werkten ook veel mensen die niet uit Emmen kwamen. Zij moesten de nieuwe werknemers 'leren' hoe het productieproces in elkaar stak. Belangrijk voor de AKU directie was, dat de arbeiders zich betrokken voelden bij hun werk. Er werden dan ook, naast het werken in de fabriek, veel activiteiten georganiseerd, zoals kaartavonden, toertochten, sporttoernooien enz. Ook kwamen er volkstuinen, zomerhuisjes en een hobbyclub. Dit alles versterkte de band met de fabriek.

Al aan het eind van 1952 werd er een nieuw product bij gemaakt, de Erikalon-vezel die gebruikt werd in o.a. sokken. In 1953 ging men synthetische garens maken. Er kwamen gedurende de jaren nieuwe fabriekshallen waar andere producten werden gemaakt, o.a. Enkalon-garens, tapijtgarens, Twaron, Akulon, Terlenka enz.

In 1956 werkten er reeds 1600 personen!


Het toverwoord "fuseren": Omhoog

De zeer rijke geschiedenis blijkt ook uit de vele namen die de fabriek in Emmen heeft gehad. Behalve AKU kennen velen immers ook nog de naam ENKA uit 1977. Er zijn dan ook veel fusies geweest. Zo fuseerden in 1969 AKU en Koninklijke Zout Organon (KZO) tot AKZO. In 1988 presenteerde AKZO zich met een nieuwe identiteit aan de wereld met het zogeheten Akzo mannetje. ENKA werd Akzo Vezels en Polymeren Divisie, dat later weer Akzo Fibers Division ging heten.

In 1994 nam AKZO het Zweedse bedrijf Nobel over. De nieuwe naam werd AKZO Nobel. In 1998 kocht Akzo Nobel het Engelse Courtaulds, splitste dit bedrijf, voegde het fibers-gedeelte bij Akzo Nobel Fibers en gaf het geheel vervolgens de naam ACORDIS. In Emmen werden de bedrijven vervolgens ondergebracht bij de eigen Business Units die een andere, meer relevante, naam mochten aannemen. En zo ontstonden: Colbond (ex. Akzo Nobel Nonwovens), Acordis Industrial Fibers (ex. Akzo Nobel Industrial Fibres), Emmtec Services (ex. Service Unit Akzo Nobel locatie Emmen), Twaron Products (ex. Akzo Nobel Aramid Products).

Dit laatste bedrijf is in 2001 verkocht aan het Japanse Teijin en heet nu Teijin Twaron. Op 1 januari 1999 ging een lang gekoesterde wens van enkele bedrijven op de locatie in vervulling: de locatienaam werd veranderd in: EMMTEC Industry and Business Park. Op 1 april 2002 werd Emmtec Services verkocht aan het Nederlandse energiebedrijf Nuon, waarbij de eigen identiteit behouden mocht blijven. Door de overname door Nuon kan Emmtec Services zich verder ontwikkelen tot een duurzaam dienstverlenend bedrijf, niet alleen voor de reeds gevestigde bedrijven op het park maar zeker ook voor bedrijven daarbuiten.


Explosieve groei: Omhoog

De komst van de AKU fabriek in 1951 naar Emmen heeft onvoorstelbaar veel invloed gehad op de ontwikkeling van Emmen. Tot 1951 kende Emmen nauwelijks industrie, met de komst van de AKU veranderde dat in snel tempo. Meerdere grote bedrijven waagden de 'sprong' naar Emmen en hun komst zorgde voor werkgelegenheid en welvaart. Mede door de AKU fabriek kreeg Emmen onder meer een bioscoop, een theater en een chique hotel ('t Heerenhof). Emmen groeide explosief.

Bronvermelding: Omhoog

  • Gerrie van der Veen die dit artikel heeft gepubliceerd in de Zuidoosthoeker.
  • Aanvulling/aanpassing door Emmtec Services, Public Relations, J.W.de Jong.
  • "Samen twijnen. Via fusie naar integratie" door Bas Klaverstijn.
  • "De metamorfose van Emmen" door Gerrit van Vegchel.
  • Bouwkundig Weekblad, 73e jaargang, 5 april 1955, nr.14. Collectie R.Boelens.
  • Foto's:
    • Archief gemeente Emmen.


  • In 2001 was in de centrale bibliotheek in Emmen een tentoonstelling te zien over de geschiedenis van de Enka.
 

Wie helpt? Omhoog

Klik hier om een e-mail aan Historisch Emmen te versturen Historisch Emmen zoekt altijd naar informatie.
Foto's, kranten, artikelen, advertenties, knipsels, stambomen, genealogie, alles is welkom.
Na digitalisering ontvangt u alles retour.
Help mee Historisch Emmen beter en vollediger te maken.